Het verhaal van de Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW)

Wat zegt de IKAW?

In de bodem bevindt zich een bodemarchief. Dit bodemarchief bestaat uit bekende en te verwachten archeologische waarden. De te verwachten archeologische waarden zijn archeologische resten die nog ontdekt moeten worden. Tot het midden van de jaren '90 waren er alleen gegevens bekend over de bekende archeologische waarden. Het bodemarchief met nog niet ontdekte archeologische waarden is echter vele malen groter. Er ontstond behoefte aan inschattingen van te verwachten archeologische waarden. De Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (kortweg IKAW) geeft een voorspelling van de te verwachten archeologische waarden in de ondergrond.

Wat kun je met de IKAW?

Bij inrichtings- en planningsvraagstukken speelt de Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW) een belangrijke rol.

Bij ruimtelijke planvorming bieden archeologische waarden een kans en aanknopingspunt om het verleden een plaats te geven in het ontwerp. Daardoor kan kwaliteit en identiteit aan een ontwerp worden toegevoegd. De IKAW geeft vroegtijdig bij planvorm zicht op mogelijke archeologische waarden.
Bij ruimtelijke planvorming is het in de verkennings- en ontwerpfase belangrijk om zo snel mogelijk zicht te krijgen op zaken die financieel en planningstechnisch ingecalculeerd moeten worden. De mate van verwachting van archeologische waarden spelen daarin ook een rol. 
Voor gebieden met een middelhoge of hoge archeologische verwachtingswaarde volgens de IKAW geven grondwerkzaamheden die niet dieper gaan dan 30 cm volgens het provinciaal archeologiebeleid, in principe geen beperkingen. Gaan de werkzaamheden dieper dan 30 cm en vindt dit plaats over een oppervlakte van meer dan 100 m² dan is archeologische vooronderzoek noodzakelijk.

Gemeenten met een eigen archeologiebeleid kunnen van het provinciaal archeologiebeleid afwijken als die gemeente bevoegd gezag is voor de afgifte van vergunning of voor bestemmingsplan procedures. Voor meer informatie kunt u contact opnemen met de betreffende gemeente.

De legenda van de IKAW

De Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden heeft opgesplitst naar land en water een beperkte legenda. Voor land kunnen de archeologische verwachtingswaarden zeer laag, laag, middelhoog of hoog zijn. Onder water kunnen de archeologische verwachtingswaarden laag, middelhoog of hoog zijn. Daarnaast komen nog de legendaklassen water en bebouwd gebied voor. Deze laatste twee geven geen indicatie van de archeologische verwachting.

Eenheden van de Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden

 

 

Hoge trefkans (land)

 

 

Middelhoge trefkans (land)

 

 

Lage trefkans (land)

 

 

 

Zeer lage trefkans (land)

 

 

Water (land)

 

 

Niet gekarteerd (land)

 

 

Hoge trefkans (water)

 

 

 

Middelhoge trefkans (water)

 

 

Lage trefkans (water)

 

Hoe is de IKAW tot stand gekomen?

De IKAW (schaal 1:50.000) is opgesteld door de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB), thans de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). In 1997 kwam de eerste generatie van deze kaart in digitale vorm gereed, met herzieningen in 2000 en 2007, respectievelijk de tweede en derde generatie.

De eerste generatie van de IKAW was gebaseerd op een analyse per gebied (archeo-regio) van de digitale bodemkaart 1:50.000, de archeologische waarnemingen in de centrale databank ARCHIS (Archeologisch Informatie Systeem) en de kennis van experts. Bij al de herzieningen zijn verbeteringen aan de kaart doorgevoerd. Voor de hogere (Pleistocene) delen van Nederland werden betere inschattingsmethoden voor mogelijke vindplaatsen uit de vroege en midden Steentijd (laat paleolithicum en mesolithicum) ontwikkeld.

Voor de lagere (Holocene) delen van Nederland (waar Zeeland in valt) werd een methode ontwikkeld om op basis van reconstructies van het landschap en de geomorfologie in het Holoceen (paleomorfologische analyse) archeologische waarden te voorspellen. Ook werd informatie toegevoegd over archeologische verwachtingen onder water.

De nauwkeurigheid van de IKAW

De toepassingsschaal van de IKAW is 1:50.000. Dit komt omdat de bodemkaart schaal 1:50.000 de basiskaart voor de IKAW is. De kaart is een rasterkaart met rastercellen van 50 x 50 meter. Gekoppeld aan de bodemkaart, die iets zegt over de aanwezige bodem tot circa 1,2 m beneden maaiveld, geeft de IKAW informatie over de bovenste circa 1,2 m beneden maaiveld. 

Omdat de kaart uitgaat van principe dat mensen in het natuurlijke landschap van oudsher woonden op zo droog mogelijke plaatsen (het 'drogevoetenmodel'), geeft de kaart voor de lager geleden delen van Nederland (waaronder een groot deel van Zeeland) een indicatie voor het aantreffen van archeologische waarden uit de periode van voor de bedijkingen (11e tot 12e eeuw na Christus) en niet zozeer over de periode na de bedijking.

Dit kan in de praktijk leiden tot een situatie dat op diverse plaatsen waar een lage of zeer lage verwachting geldt, weldegelijk archeologische resten aanwezig kunnen zijn uit bijvoorbeeld de middeleeuwen of zelfs ouder. Er zijn namelijk in Zeeland verdronken polders waarbij na overstroming een vrijwel ongeschonden Middeleeuws landschap onder een kleilaag werd begraven. In dat geval is de laag onder de bovenste laag (met lage tot zeer lage verwachtingswaarde) dus van veel groter archeologische belang.

Mede om deze reden is in de Monumentenwet 1988 ook opgenomen dat altijd van het beste, beschikbare kaartmateriaal uitgegaan moet worden. Dit betekent dat voor gemeenten waarvoor een gemeentelijke archeologische beleidsadvieskaart beschikbaar is, altijd gebruik moet worden gemaakt van die gemeentelijke kaart in plaats van de IKAW. Om deze reden laten alle Zeeuwse gemeenten dergelijke kaarten opstellen of hebben dit reeds gedaan.

Verdere informatie over de IKAW

Deeben, J.H.C., W.J.B. Derickx, B.J. Groenewoudt, J.H.M. Peeters en E. Rensink (2008); De Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden, derde generatie, Rapportage Archeologische Monumentenzorg 155, RACM, Amersfoort.